Verbod op kolencentrales: sluiten of hervormen?

Als het aan het huidige kabinet ligt, is het na 31 december 2029 in Nederland niet langer toegestaan om elektriciteit op te wekken met steenkool als brandstof. In mei maakte minister Wiebes bovendien bekend dat de twee oudste kolencentrales van Nederland, in Amsterdam en Geertruidenberg, reeds in 2025 geen kolen meer mogen verstoken. Deze wetgeving zorgt ervoor dat uitbaters van kolencentrales nu twee opties hebben: overstappen op een andere brandstof of het sluiten van de centrales. Het zou om diverse redenen de voorkeur hebben om zoveel mogelijk te sturen op de eerste optie en een nieuwe invulling te geven aan de veelal spiksplinternieuwe centrales.

Kolenstop aantrekkelijk voor uitstootreductie

Een kolenverbod is een aantrekkelijk middel om nationale reductiedoelstellingen, zoals de 49% uitstootreductie in 2030 (t.o.v. 1990) in de aankomende Klimaatwet, te bereiken. In 2017 stootten Nederlandse energiebedrijven 49 miljoen ton CO2 uit, waarvan 24 miljoen ton afkomstig was van kolencentrales. Omdat deze uitstoot geconcentreerd is in vijf kolencentrales, is het een maatregel die overzichtelijk en in korte tijd een grote (nationale) reductie teweeg kan brengen. Bij het verbod op steenkool wordt verder opengelaten hoe de energiebedrijven hier mee om zullen gaan. Bouwen zij hun centrales om voor een nieuwe soort brandstof of wordt overgegaan tot ontmanteling? De overheid zou er goed aan doen de energiebedrijven zoveel mogelijk in de gelegenheid te stellen om hun kolencentrales van een nieuwe brandstof te voorzien. Een volledige sluiting zou niet alleen kapitaalvernietiging zijn van de drie pas onlangs geopende centrales (2015 en 2016), het zou economisch, politiek, voor de leveringszekerheid en zelfs voor het klimaat ongunstige gevolgen kunnen hebben.

Afhankelijkheid Russisch gas

Van alle elektriciteit in Nederland, werd in 2017 nog 86,2% met fossiele brandstoffen of uranium opgewekt. Er is nog niet voldoende duurzame energie om de plek van de kolencentrales over te nemen. Er worden weliswaar tot 2030 meer wind- en zonneparken aangelegd, maar daar staat tegenover dat het stroomverbruik door de transitie naar warmtepompen en elektrische voertuigen ook zal toenemen. Om die reden is de verwachting dat aardgas stroom uit kolen (deels) zal overnemen. De aardgaswinning in Groningen wordt echter ook stopgezet, zodat het meeste aardgas geïmporteerd zal moeten worden. Daarbij is afhankelijkheid van Russisch gas politiek zeer ongewenst.

Het waterbedeffect van uitstoot

Door de lage kolenprijs ten opzichte van gas wijzen verschillende onderzoeken er bovendien op dat, zeker in combinatie met een nationale minimum CO2-prijs, Nederland de verloren stroomproductie deels zal gaan importeren. Deze goedkope stroom wordt in het buitenland opgewekt in oude (bruin)koolcentrales, die de nationale uitstootreductie op internationaal niveau voor een groot deel teniet doen. Bovendien daalt de prijs van emissierechten door het vrijgekomen aanbod verder, zodat vervuilende energiebronnen elders goedkoper worden. Zo draagt een sluiting van de centrales door dit ‘waterbedeffect’ vooral bij aan de nationale doelstellingen, maar niet aan het oplossen van klimaatverandering waar ze voor zijn opgesteld.

Miljardencompensatie

Tegenover de geringe uitstootreductie op internationaal niveau staan zeer hoge kosten. Los van de kosten voor Nederland op het gebied van duizenden verloren arbeidsplaatsen, verloren inkomsten uit energiebedrijven en hogere elektriciteitsprijzen gaat het Nederland miljarden kosten om de kolencentrales te sluiten. De centrales bij de Eemshaven en in Rotterdam zijn in 2015-2016 op verzoek van de overheid geopend met een afgegeven vergunning voor kolen. Bij sluiting zullen de exploitanten de miljardeninvesteringen in deze centrales terugvorderen, omdat er geen tijd is geweest om deze terug te verdienen. Het is daarbij de vraag of deze miljarden efficiënter besteed kunnen worden voor de energietransitie.

Waarborgen van de leveringszekerheid

Tot slot bestaan er zorgen over de leveringszekerheid, wanneer een te groot deel van de regelbare elektriciteitsproductie wegvalt. Vraag en aanbod moeten in de stroomvoorziening altijd aan elkaar gelijk zijn, hoe groter het aandeel wind- en zonne-energie wordt, hoe lastiger deze balans is te bewerkstelligen. Goede opslagmiddelen voor dergelijke hoeveelheden elektriciteit zijn nog niet voorhanden. Dit jaar heeft netbeheerder TenneT reeds twee keer alarm moeten slaan wegens een disbalans op het stroomnetwerk, terwijl het aandeel zon- en windenergie nu nog redelijk beperkt is. Ook komen er periodes voor dat er vrijwel geen elektriciteit wordt geproduceerd met wind en zon, een zogenaamde Dunkelflaute. Dit soort periodes kunnen zich ook door heel Europa voordoen (onder meer door de Noord-Atlantische Oscillatie). Er moet een bepaalde capaciteit aan regelbaar vermogen beschikbaar blijven.

Alternatieve brandstoffen

Een geschikte nieuwe warmtebron voor de stoomturbines in de kolencentrales zou veel van bovengenoemde kwesties helpen voorkomen. Biomassa is momenteel het meest genoemde alternatief, verschillende kolencentrales stoken inmiddels al biomassa bij en de kolencentrale bij Geertruidenberg wordt zelfs helemaal omgebouwd. Biomassa is CO2-neutraal mits alle uitstoot op de juiste manier wordt gecompenseerd met de aanplant van nieuwe biomassa. Omdat dit in de praktijk vaak lastig is te controleren, bestaat er ook veel weerstand tegen het gebruik van biomassa. De combinatie van CO2-afvang en biomassa (BECCS) kan uitkomst bieden, de aanplant van nieuwe biomassa zou dan de hoeveelheid CO2 in de atmosfeer zelfs laten afnemen. Hoe dan ook zullen er in een biobased economy veel biomassaresten overblijven die benut kunnen worden voor energie.

Metaalpoeder als energiedrager

Onlangs kwam een ander innovatief idee in het nieuws om kolencentrales van een nieuwe brandstof te voorzien. De Technische Universiteit Eindhoven werkt samen met energieproducent Uniper aan een manier om metal fuels (metaalbrandstoffen) toe te passen in kolencentrales. Metalen zoals ijzer of aluminium kunnen als fijn poeder goed worden ingezet als brandstof, met een hoge energiewaarde en nog belangrijker: geen schadelijke uitstoot. Het restproduct is roest, dat opnieuw in een metaal kan worden omgezet. Zo is het in potentie een zeer efficiënte en duurzame brandstof. Omdat energie benodigd is voor het omzetten van de roest in metaal, wordt het vooral gezien als een uitstekend middel voor energieopslag. Wanneer er een tekort is aan stroom uit wind en zon worden de metaalbrandstoffen ingezet voor energie, wanneer er een overschot is aan wind- en zonnestroom dan wordt daarmee de roest omgezet in nieuwe metalen.

Hervorming voor sluiting

Drie van de laatste vijf kolencentrales in Nederland zijn de modernste en efficiëntste van Europa, toch dreigen ze nu als eerste te moeten sluiten. Dat er een kolenstop moet plaatsvinden, daar zijn de meesten het over eens. Om politieke en economische redenen, evenals voor het waarborgen van de leveringszekerheid en ook voor uitstootreductie op internationale schaal, zou het voorzien van deze centrales van een alternatieve brandstof de voorkeur genieten. Het is daarom belangrijk dat hier alle gelegenheid voor wordt geboden, met pas sluiting als geen enkel alternatief mogelijk blijkt.

Dit artikel is geschreven door gastblogger Ewoud Koln, masterstudent Energy Science aan de Universiteit Utrecht. Al van jongs af aan is hij gefascineerd door het onderwerp energie. Voor zijn studie plaatste hij voor een vrijwilligersorganisatie zonnepanelen in afgelegen dorpen in Tanzania. Nu wordt hij opgeleid om op innovatieve manieren naar duurzame oplossingen voor de energievoorziening te zoeken.

Delen:
Einte Visser

Einte Visser is projectleider Gelderland Valoriseert bij de Hogeschool van Arnhem en Nijmegen (HAN) met als aandachtsgebied duurzame energie. Hij begeleidt o.a. studenten met een innovatief bedrijfsidee met kennis en kapitaal naar de markt. Daarnaast werkt hij op het thema business development bij het Centrum voor Ondernemerschap en Innovatie van de HAN.

Plaats een reactie

Deze website gebruikt Akismet om spam te verminderen. Bekijk hoe je reactie-gegevens worden verwerkt.